Czym jest naruszenie dóbr osobistych?

Czym są dobra osobiste?

Jest wiele definicji dóbr osobistych. Jednak, jak to zwykle bywa z takimi definicjami mało kto je rozumie… Dobra osobiste to dobra niemajątkowe przysługujące każdej osobie fizycznej oraz osobie prawnej, związane z ich indywidualnym istnieniem. Kodeks cywilny (dalej: „kc”) nie definiuje, czym są dobra osobiste, wskazuje jednak w art. 23 przykładowe rodzaje objęte ochroną. Jako osobne dobra osobiste możemy wyróżnić zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską. Jest to katalog dóbr osobistych, który jest otwarty. W praktyce sądowej jako dobra osobiste wskazuje się także dziedzictwo czy utożsamianie się z dokonaniami i wartościami reprezentowanymi przez przodków, kult pamięci po osobie zmarłej czy więzi rodzinne.

Dobra osobiste są wysoko cenione przez ustawodawcę, a ich katalog jest cały czas rozbudowywany przez naukę i orzecznictwo sądowe. Charakter dóbr osobistych objętych ochroną jest cały czas modyfikowany również w oparciu o potrzeby społeczne. Warto podkreślić, iż przepisy art. 23 i 24 kc na podstawie art. 43 stosuje się również do osób prawnych. Za dobra osób prawnych uważa się, m.in.: dobre imię, nietykalność pomieszczeń, tajemnicę korespondencji przedsiębiorstwa, firmę.

Należy pamiętać, że obowiązek nieingerowania w zakres dóbr osobistych zarówno osób fizycznych, jak i osób prawnych są prawami bezwzględnymi i niezbywalnymi. Kodeks cywilny chroni wszystkie dobra osobiste, które podmiot prawa może posiadać. Podmioty prawne posiadają te dobra od początku do końca swojego istnienia – są one niezbywalne i nieprzenoszalne.

Naruszenie dóbr osobistych

Po pierwsze, ochrony dóbr osobistych można domagać się tylko wtedy, kiedy zachowanie czy działanie godzące w te dobra jest bezprawne. Drugim ważnym ograniczeniem jest to, że ocena czy doszło do naruszenia dóbr osobistych musi brać pod uwagę głównie zasady panujące w danym społeczeństwie. Tzn. konsekwencje zachowania, czy zdarzenia, które dotyka poszkodowanego, muszą być w ten sam negatywny sposób rozumiane z punktu widzenia każdego innego człowieka, każdego członka danej społeczności. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych należy przyjąć właściwą normę dla osoby, która reaguje w sposób standardowy, przyjęty w danym społeczeństwie. Nie może być to osoba, która jest przewrażliwiona na określonym punkcie. Oczywiście to, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych, jest oceniane w odniesieniu do konkretnej osoby. Dlatego też sprawy z zakresu naruszenia dóbr osobistych są tak indywidulane i specyficzne.

Co zrobić, kiedy doszło do naruszenia Twoich dóbr osobistych?

W przypadku bezprawnego naruszenia dóbr osobistych można bronić się na kilka sposobów. W związku z tym, że dóbr osobistych jest wiele, sposobów ich naruszenia również jest kilka. To z kolei oznacza parę możliwości ich ochrony.

W celu wyegzekwowania zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych musimy wskazać konkretne dobro, które zostało naruszone. Punktem wyjścia mogą być wymienione przez ustawodawcę dobra w art. 23 kc, choć nie jest to katalog zamknięty. Art. 24 kc stanowi wprost: „Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne”. Oznacza to, iż osoba, której dobra mogą być naruszone, może żądać zaniechania podjęcia kroków przez osobę trzecią, której działanie zmierza do naruszenia czyjegoś dobra. Co ważne, daje to podstawę do zapobiegania, a nie tylko naprawiania powstałej szkody. Dolegliwość dla poszkodowanego nie może być małej wagi według przyjmowanych w społeczeństwie norm. Dopiero przekroczenie granicy dopuszczalnej i powszechnie w nim przyjętej może pociągnąć za sobą sankcje za naruszenie dóbr osobistych.
Żądanie zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego albo inaczej zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, to z jednej strony najczęściej stosowany środek ochrony dóbr osobistych, a z drugiej budzi on najwięcej wątpliwości natury etycznej. Mówi się też o tym, że zadośćuczynienie pieniężne nie jest wynagrodzeniem za cierpienie, a tylko środkiem, który ma przywrócić pokrzywdzonego do „względnej” psychicznej równowagi. Zadośćuczynienie nie ma wyrównać uszczerbku, gdyż pewnych uszczerbków nie można przeliczyć na pieniądze wprost, ale ma chociaż trochę poprawić samopoczucie osoby pokrzywdzonej.

Sankcje grożące za naruszone dobra osobiste

W razie naruszenia dobra osobistego pokrzywdzony może żądać:

  • zaniechania naruszania dóbr osobistych, poprzez np. zaniechanie publikacji, która godzi w dobre imię osoby zarówno fizycznej, jak i prawnej;
  • dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, w szczególności żeby osoba, która naruszyła dobra osobiste, złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;
  • zadośćuczynienia pieniężnego;
  • zadośćuczynienia pieniężnego na wskazany cel społeczny. W ramach rekompensaty można wyznaczyć cel społeczny, na rzecz którego osoba, która wyrządziła krzywdę zapłaci odpowiednią sumę pieniędzy.

Czy można być zwolnionym z odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych?

Takie przypadki mogą się zdarzyć. Sprawca naruszenia dobra osobistego, będzie zwolniony od odpowiedzialności w sytuacji, gdy jego działanie nie nosiło cech bezprawności. Oznacza to, iż np. zwolniony od odpowiedzialności będzie dziennikarz, który opublikował materiał naruszający dobra osobiste, jeśli działał w obronie uzasadnionego interesu społecznego i zachował szczególną staranność oraz rzetelność przy zbieraniu i wykorzystaniu tego materiału, zgodnie z zasadami wskazanymi, m.in. w ustawie z dn. 26 stycznia 1984 r. prawo prasowe. W tym miejscu należy dodać, że kc przewiduje zasadę domniemania bezprawności i to pozwany w procesie o ochronę dóbr osobistych (czyli w omawianym przypadku dziennikarz) ma obowiązek wykazania istnienia okoliczności usprawiedliwiających to działanie, a więc wyłączających bezprawność.

Zniesławienie, a zniewaga – na czym polega różnica?

Podstawową różnicą między nimi jest sfera, w którą popełnienie przestępstwa ma godzić. Zniesławienie i zniewaga to dwa typy przestępstw przeciwko godności i czci, znajdujące swoje uregulowanie w kodeksie karnym (dalej: „kk”) – odpowiednio w art. 212 kk oraz 216 kk. Przepisy je regulujące różnią się zarówno w dyspozycji, jak i sankcji, chociaż często jeden czyn popełniony przez sprawcę może wypełniać znamiona obydwu tych czynów zabronionych. Obydwa te przestępstwa ścigane są z oskarżenia prywatnego.

Zgodnie z art. 212 § 1 kk przestępstwo zniesławienia polega na pomówieniu innej osoby, grup osób, instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Oznacza to, iż sprawca musi swoim czynem spowodować poniżenie osoby poszkodowanej w oczach opinii publicznej lub utratę zaufania niezbędnego do piastowania danego stanowiska, wykonywania zawodu lub konkretnego rodzaju działalności. Dla realizacji znamion przestępstwa nie jest zatem konieczne, aby wywołać u ofiary jakiekolwiek wewnętrzne odczucia związane z tym faktem – sprawca musi jednak mieć zamiar wywołania skutków tego typu lub przynajmniej godzić się na ich nastąpienie.

Istota zniesławienia:

  • pomówienia nie trzeba dokonać publicznie – ważne, żeby negatywne informacje o pokrzywdzonym dotarły chociaż do jednej osoby trzeciej;
  • przekazywane informacje muszą dotyczyć faktów, a nie stanowić oceny zachowania pokrzywdzonego;
  • wiadomość musi być zniesławiająca obiektywnie – nieważne jest subiektywne odczucie pokrzywdzonego;
  • pokrzywdzonym może być nie tylko osoba fizyczna, ale również grupa osób czy podmiot zbiorowy (np. spółka czy stowarzyszenie).
  • pomówienia nie trzeba dokonać publicznie – ważne, żeby negatywne informacje o pokrzywdzonym dotarły chociaż do jednej osoby trzeciej;
  • przekazywane informacje muszą dotyczyć faktów, a nie stanowić oceny zachowania pokrzywdzonego;
  • wiadomość musi być zniesławiająca obiektywnie – nieważne jest subiektywne odczucie pokrzywdzonego;
  • pokrzywdzonym może być nie tylko osoba fizyczna, ale również grupa osób czy podmiot zbiorowy (np. spółka czy stowarzyszenie).

Jednak w przypadku, gdy zarzut czyniony niepubliczne okaże się prawdziwy nie nosi on znamion przestępstwa. Tak samo, gdy publicznie rozgłaszane informacje o pokrzywdzonym będą prawdziwe oraz jednocześnie dotyczyć będą postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną lub rozpowszechnienie informacji będzie dokonane w celu ochrony społecznie uzasadnionego interesu – wówczas może nie dojść do przestępstwa.

Zniewaga – co to oznacza w praktyce?

Celem zniewagi z kolei jest to, by obraza dotarła do osoby znieważanej (sprawca musi działać w takim zamiarze lub przynajmniej godzić się na taką okoliczność). Istotą tego przestępstwa jest zatem ugodzenie w dobre imię osoby pokrzywdzonej. Znieważyć drugą osobę można więc zarówno „w cztery oczy”, publicznie oraz w jej nieobecności, z zamiarem aby zniewaga do niej dotarła. Tak jak w przypadku zniesławienia istnieje również kwalifikowana postać tego przestępstwa, polegająca na znieważeniu innej osoby za pomocą środków masowego komunikowania, co w dzisiejszych czasach jest bardzo powszechne, dzięki ogólnie dostępnym social mediom.

  • znieważenia można dokonać np. gestem, pismem, werbalnie;
  • znieważenia nie musimy dokonać publicznie – sprawca musi jedynie chcieć, aby obraźliwe słowa trafiły do adresata;
  • sąd może odstąpić od wymierzenia kary, jeśli zniewaga była sprowokowana albo stanowiła odpowiedź na zniewagę ze strony pokrzywdzonego.

Podstawową różnicą pomiędzy przepisami regulującymi zniesławienie i zniewagę, jest przedmiot ochrony. Przepis art. 212 kk regulujący przestępstwo zniesławienia ma na celu ochronę wizerunku pokrzywdzonego w oczach innych ludzi. Natomiast art. 216 kk ma chronić wewnętrzne poczucie godności człowieka. Konsekwencją takiego uregulowania jest druga ważna różnica. Zniesławić można zarówno osobę fizyczną, osobę prawną, jak i jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, znieważyć można natomiast tylko osobę fizyczną. Możliwa jest więc sytuacja, w której pomawiając osobę fizyczną, sprawca popełni wobec niej również przestępstwo zniewagi. W takim przypadku sąd rozpatruje sprawę łącznie w jednym postępowaniu i może wymierzyć jedną karę łączną. Jednocześnie podkreślić należy, iż skazanie sprawcy za zniewagę lub zniesławienie w wyniku skierowania przez pokrzywdzonego prywatnego aktu oskarżenia do sądu, nie wyłącza możliwości dochodzenia przez niego roszczeń o naruszenie dóbr osobistych na drodze postępowania cywilnego.

Przypadek każdego naruszenia dóbr osobistych powinien być indywidualnie rozpatrywany w oparciu o przyjęte normy społeczne, aktualną wiedzę, rozwój technologiczny oraz orzecznictwo. W każdym takim przypadku warto wspomóc się profesjonalistami, którzy w bezpieczny sposób pomogą przeprowadzić postępowanie sądowe.